tvcn Tolk - en Vertaalcentrum Nederland

Vragen of tolk reserveren?

Bel: 088 255 52 22

Taal in de spotlight: Iers-Gaelisch

  • Geplaatst door TVCN |
  • 3-11-2016

In Ierland wordt naast het Engels een Keltische taal gesproken die de Engelsen ‘Iers’ noemen, maar waarvan ‘Gaeilge’ (Gaelisch) de officiële naam is. In Groot-Brittannië spreekt men ook wel over ‘Iers-Gaelisch’ als het om het Iers gaat of wanneer ze onderscheid willen maken van het ‘Gaelisch’, de naam die over het algemeen wordt gebruikt voor het Schots.

Geschiedenis
Het Iers is volgens de geschiedenis al in primitieve vorm bekend uit de 5e en 6e eeuw, en er is vanaf 700 na Christus een rijke literatuur in deze taal te vinden. De taal moest later echter meer en meer plaatsmaken voor het Engels. Tot de 'Ierse Hongersnood' in de jaren 1845-1850 was het Iers de meerderheidstaal in Ierland, maar de taal werd geleidelijk teruggedrongen door het Engels, mede door de erkenning van de katholieke kerk door Britse overheid en de algemene leerplicht, die al in 1830 werd ingevoerd met Engels als de enige onderwijstaal. Hierdoor ontstond een taalverschuiving van het Iers naar het Engels. Pas in de laatste decennia van de 19e eeuw kwam er een tegenbeweging voor het behoud van de Ierse taal op gang. Dit mocht echter niet echt baten. De Ierse regering pleitte wel voor het gebruik van de Ierse taal, maar gaf zelf niet bepaald het goede voorbeeld. Het Iers werd officieel erkend als de eerste taal van het land, maar de regering besloot in 1926 dat de bestuurstaal zelfs in de nog overwegend Ierstalige gebieden toch Engels moest blijven. Zo droeg de Ierse regering bij aan de verengelsing van Ierstalige gebieden.

Toch werd het Iers in heel Ierland een verplicht schoolvak, maar het onderwijs in de Ierse taal was veelal gebrekkig en bovendien deed de overheid weinig moeite om de taal ook buiten het onderwijs te stimuleren. Tot het begin van de jaren '70 moesten aspirant-ambtenaren bijvoorbeeld het Iers beheersen om in aanmerking te komen voor een overheidsfunctie, hoewel de taal in de praktijk zelden werd gebruikt omdat doorgaans Engels werd gesproken (wat nu overigens nog steeds het geval is). Desalniettemin mag iedere Ier officieel in het Iers communiceren als het gaat om overheidscontacten, maar elke Ier weet dat zijn of haar zaak dan slechter of langzamer behandeld wordt. Hierdoor gebruiken zelfs vloeiend Ierstaligen liever het Engels tegenover de overheid.

Bedreigd?
Gelukkig is de Ierse taal (nog) niet uitgestorven, ondanks de overheersing van het Engels. De status van de taal is echter wel onveilig, maar niet uitzichtloos. Momenteel wordt het Iers in de gehele Ierse Republiek als tweede taal onderwezen. Bovendien is het aantal Ierstalige scholen in de overwegend Engelstalige delen van zowel de Republiek Ierland als Noord-Ierland de laatste jaren gegroeid. Daarnaast is de Ierse taal met name in het westen van het land de eerste taal en wordt in heel de republiek de bewegwijzering in twee talen aangegeven. En in delen van het schiereiland Dingle en de Gaeltacht-gebieden wordt zelfs uitsluitend in het Iers gecommuniceerd. Het Iers is dus nog steeds levend en daarom absoluut de moeite waard om de bijzonderheden van deze taal eens uit te lichten.

Ja of nee
In het Iers bestaan geen 'ja' en 'nee', maar dat betekent niet dat een vraag niet beantwoord kan worden. In plaats van 'ja' of 'nee' gebruikt men een werkwoordsvorm. Wanneer bijvoorbeeld "did they sell the house" wordt gevraagd, dan is het antwoord in het Iers "dhíol" of "níor dhíol". In het Engels is dit gelijk aan "(they) sold" of "(they) didn't sell".

Woordvolgorde
Zinnen hebben in het Iers standaard een 'werkwoord-subject-object' woordvolgorde. Eerst wordt de handeling beschreven, dan het onderwerp en daarna andere voorwerpen, zoals het lijdend voorwerp en meewerkend voorwerp. Het werkwoord komt dan ook altijd op de eerste plaats in een zin. Dus wanneer wij "ik zag een vliegtuig" zeggen, wordt in het Iers "zag ik een vliegtuig" gezegd. Deze woordvolgorde is overigens vrij zeldzaam; het komt slechts in 9 procent van alle talen ter wereld voor.

Getallen
Naast de getallen die rekenkundig of voor datum- en tijdsaanduidingen worden gebruikt, kent het Iers ook eigen getallen voor het tellen van mensen en eigen getallen voor het tellen van niet-mensen. Zo zijn 'vijf kinderen' in het Iers 'cúigear leanaí' en 'vijf paarden' in het Iers 'cúig chapall'.

Begin van een woord
Woorden kunnen verschillen afhankelijk van of ze na bepaalde bezittelijke voornaamwoorden (mijn, jouw, zijn/haar) of bepaalde voorzetsels (onder, voor, op) komen, of na bepaalde getallen of een hele reeks andere voorwaarden die bepalen welke vorm van het woord juist is. Zo kan het Ierse woord voor 'vrouw' 'bean', 'bhean' of 'mbean' zijn. Het begin van een woord is dus vaak afhankelijk van de grammaticale omgeving. Anders dan bij de meeste talen waarbij de uitgang en niet het begin van een woord gangbaar is in grammaticale vervoegingen, vereist de Ierse taal beide. Best wel een uitdaging wanneer je deze taal onder de knie wilt krijgen!

Onregelmatige werkwoorden
Anders dan het Engels, kent het Iers slechts elf onregelmatige werkwoorden. Het Engels kent ongeveer 400 onregelmatige werkwoorden waarvan ca. de helft nog alledaags wordt gebruikt. Bij ons is de lijst van onregelmatige werkwoorden ook behoorlijk lang, maar de meeste Nederlandse onregelmatige werkwoorden hebben een regelmatige tegenwoordige tijd waardoor wij dit 'sterke werkwoorden' noemen. Effectief hebben wij net als het Iers ook maar elf volledig onregelmatige werkwoorden.