tvcn Tolk - en Vertaalcentrum Nederland

Vragen of tolk reserveren?

Bel: 088 255 52 22

Gastblog: ‘Ze moeten maar Nederlands leren’. Mythes en misverstanden over tolken in de zorg

  • Geplaatst door TVCN |
  • 20-08-2012

Met goede timing en het (volks)gevoel rakend kun je in korte tijd tienduizenden mensen in beweging brengen. Een pardon voor kinderen die Nederland moeten verlaten (130.000 tekenden de petitie), een eigen bijdrage voor patiënten in de ggz (10.000 demonstranten in Den Haag, een petitie met 45.000 handtekeningen). En dit zijn maar twee voorbeelden…


'Vernederend'

De aankondiging om de vergoeding voor tolk- en vertaaldiensten in de zorg te stoppen, bracht vorig jaar veel protest op gang. Er kwamen spontane acties, opiniestukken in kranten, brieven aan Tweede Kamerleden en een platform van bezorgde zorgprofessionals. De NRC sprak in een hoofdredactioneel commentaar van 'een vernederende bezuiniging' en 'een medisch-ethisch vraagstuk van jewelste'. Nagenoeg alle (!) beroeps- en belangenverenigingen in de zorg spraken zich tegen de maatregel uit in een brief aan de minister. Hun argumenten zijn niet mals: de maatregel zou helemaal geen geld opleveren, maar juist meer kosten met zich mee brengen; de kwaliteit en toegankelijkheid van de zorg staan op het spel; de wet verplicht professionals in begrijpelijke taal te communiceren; de Inspectie voor de Gezondheidszorg hanteert normen die inzet van professionele tolken voorschrijven en gebruik van familie als tolk afkeuren.

Stilte
Maar toen bleef het stil. De maatregel ging in werking per 1 januari 2012 en de mensen op de werkvloer roerden zich nauwelijks meer. Een internetmeldpunt van artsenorganisatie KNMG leverde tot 1 augustus slechts 17 reacties op. Weliswaar vergoeden nu een aantal grote ziekenhuizen en ggz-instellingen tolken zelf, maar de meeste instellingen regelden niets. Huisartsen grijpen terug naar familie als tolk, en andere zorgverleners doen dat ook, of deden dat altijd al. Op basis van de eerste helft van dit jaar, is de schatting dat in 2012 minder dan de helft van het aantal tolken zal worden ingezet dan in 2011. Dat gaat om tenminste 80.000 consulten minder. Is die tolk in al die gevallen ineens niet meer nodig? Hoogst onwaarschijnlijk.

Gezien de vele tienduizenden artsen, verpleegkundigen, psychologen, maatschappelijk werkers, verloskundigen en anderen die nu niet meer goed met een deel van hun patiënten kunnen communiceren, is de roering miniem. Wat is er aan de hand? Is het thema politiek en maatschappelijk uit de gratie? Zijn het de overige bezuinigingen in de zorg, nog veel omvangrijker, die iedereen bezighouden? Of sluit de tolkenmaatregel mooi aan bij enkele hardnekkige mythes en misverstanden?

'Ze willen niet'
Veelgehoorde bewering is 'ze moeten maar Nederlands leren'. Vermoedelijk trouwens veel vaker gedacht dan uitgesproken, maar ik durf te wedden dat ook veel zorgverleners dit diep in hun hart vinden. Het is tenslotte ook de gedachte van het kabinet, dat stelde: 'patiënten en cliënten zijn zelf verantwoordelijk voor hun kennis van de Nederlandse taal.' De mythe die hieraan ten grondslag ligt is 'ze willen niet…'

Natuurlijk kun je van immigranten eisen dat ze (snel) de Nederlandse taal leren. Daar spreek je mensen op aan in hun rol als bijvoorbeeld werknemer, burger, uitkeringsgerechtigde, aanvrager van een verblijfsstatus of als ouder. En afhankelijk van je politieke voorkeur tref je daarvoor maatregelen, faciliteer je wel of geen taalcursussen of stel je sancties in. Maar je spreekt mensen toch niet aan op hun Nederlandse taalvaardigheid in hun rol als patiënt?

Taal op straat en taal bij de dokter
Een vreemde taal leren is niet gemakkelijk, zeker niet voor immigranten met een lage opleiding. Bijna alle immigranten leren wel (iets van) de Nederlandse taal. Meestal beheersen ze het Nederlands op niveau A1 of A2: eenvoudige taal, korte zinnen met algemene en concrete begrippen. Zeg maar het Nederlands dat je nodig hebt voor in de winkel, op straat of bij een eenvoudig gesprek met de buren. Communicatie in de gezondheidszorg ligt meestal een paar niveaus hoger, in jargon het hoogste taalniveau C2. Dat geldt ook voor veel schriftelijke voorlichting over gezondheid en zorg. Meer dan de helft van alle Nederlanders beheerst dit taalniveau trouwens niet, ook niet als Nederlands hun moedertaal is. Met andere woorden, met de wettelijk vereiste kennis van het Nederlands red je het niet voor een goed gesprek met de huisarts, de psycholoog of de specialist. Dat vraagt wel wat meer kennis van de Nederlandse taal.

'Met mijn schoolfrans, handen en voeten komen we er wel'
Een ander misverstand onder zorgverleners: een paar woorden in de taal van de patiënt en wat gebaren voldoen. Onderzoek wijst uit van niet. Er is overweldigend vaak aangetoond dat taalbarrières de zorg negatief beïnvloeden. Deze zomer bleek uit Amerikaans onderzoek dat artsen inderdaad het liefst voldoen met die ene taal die ze een klein beetje beheersen, tot ze een eenvoudig taaltestje doen. Dan voelen ze zich minder zeker en zullen minder snel een beroep doen op hun matige 'schoolfrans'. Ook patiënten met een matige kennis van de taal komen in de knel. Artsen denken er met hen wel uit te komen, maar die patiënt uit minder snel zijn zorgen, angst of twijfels in een consult.

'Familie kan toch tolken?'
Veel zorgverleners gebruiken familieleden als tolk. Uit gewoonte en gemak, zo zeggen ze zelf. Vooral huisartsen vinden dat wel zo praktisch. Of er nu wel of geen professionele tolk vergoed wordt, de schoondochter of buurvrouw voldoet wel. Denken ze. Niet dus, want familieleden zijn geen tolk. Ze vertalen matig, laten informatie weg en selecteren wat ze wel en niet aan de patiënt vertellen. Ze zijn vooral betrokken bij de patiënt, dat kleurt hun rol. In het tijdschrift Health Affairs vertelde een arts gedetailleerd over haar ervaringen met de man van haar patiënte als tolk. Hij deed zo zijn best en toch verliepen diverse consulten haperend. Tot ze besloot een professionele tolk te gebruiken en eindelijk kon doordringen tot de kern van het probleem. 'Suddenly, seamless communication'.

'Het is niet ons probleem'
Er zijn nog zo wat van die misverstanden. Zoals 'dit kunnen we niet betalen' (maar wat zijn de kosten van het niet inzetten van tolken?), 'een tolk belemmert mijn contact met de patiënt' (professionele tolken verbeteren juist de communicatie tussen zorgverlener en patiënt) of 'dit is niet mijn probleem'. Maar het is wél het probleem van de zorgverlener, want het is diens wettelijke en professionele verantwoordelijkheid om op een begrijpelijke manier met de patiënt te communiceren.

Doet wetenschap ertoe?
Ondertussen is de afgelopen decennia veel onderzoek gedaan naar het gebruik van tolken in de zorg. Daaruit blijkt steeds weer de effectiviteit van inzet van professionele tolken: het leidt tot een betere diagnose, minder fouten in de behandeling, een grotere patiënttevredenheid en sneller ontslag uit het ziekenhuis. In de ggz kan diagnostisch onderzoek in een patiënt zijn of haar tweede taal leiden tot onvolledige of misbeoordeling van psychische problematiek. Inzet van professionele tolken vermindert interpretatieproblemen en laat patiënten meer relevants over zichzelf vertellen. Er is eerder overeenstemming over de diagnose, het behandelplan en verwijzing naar gespecialiseerde zorg. In New York is een wet in voorbereiding die apotheken verplicht tot het gebruik van tolken of vertalingen wanneer dit nodig is. De initiatiefnemers verwachten op basis van onderzoek tienduizenden minder doden per jaar als gevolg van verkeerd medicijngebruik.

Maar goed, al dat wetenschappelijk onderzoek doet er eigenlijk niet toe, zolang de mythes en misverstanden blijven overheersen. We kunnen keihard aantonen dat de inzet van tolken de kwaliteit van zorg verbetert en dat het kosten bespaart, maar de wil ontbreekt om hier de consequenties uit te trekken. Ik ben bang dat beslissers de noodzaak van een structurele regeling voor de vergoeding van tolken later gaan inzien dan enkelen van ons lief is. Tenzij we beslissers alsnog in beweging kunnen brengen natuurlijk. En zeg eens eerlijk: wat let ons?

Deze gastblog is geschreven door Mariëtte Hoogsteder, senior adviseur Mikado kenniscentrum interculturele zorg.

Campagne tolken in de zorg www.wijzijnsprakeloos.nl.
Volg Mikado op Twitter en Facebook.